Odzyskanie przez Polskę niepodległości 11 listopada 1918 roku i wybuch Powstania Wielkopolskiego 27 grudnia miały znaczący wpływ na losy Zakładu Obłąkanych w Obrzycach. Po podpisaniu przez państwa walczące w I wojnie światowej Traktatu Wersalskiego, 28 czerwca 1919 r., nastąpiła zmiana w rejonizacji przyjmowania pacjentów do placówki.

Przed 1919 r. w Zakładzie Obłąkanych w Obrzycach leczono chorych z powiatów: międzychodzkiego (Birnbaum), babimojskiego (Bomst), złotowskiego (Filehne), wschowskiego (Fraustadt), grodziskiego (Grätz), kościańskiego (Kosten), leszczyńskiego (Lissa), międzyrzeckiego (Meseritz), nowotomyskiego (Neutomischel), rawickiego (Rawitsch), szamotulskiego (Samter), śmigielskiego (Schmiegel) i skwierzyńskiego (Schwerin a. W.).

Po 1919 r. szpital w Obrzycach jako jedyna placówka psychiatryczna z dawnej Prowincji Poznańskiej pozostał w granicach Niemiec. Przebywających tu na leczeniu pacjentów z powiatów: międzychodzkiego, grodziskiego, kościańskiego, leszczyńskiego, nowotomyskiego rawickiego, szamotulskiego i śmigielskiego przeniesiono do wielkopolskich placówek po polskiej stronie granicy: zakładów w Owińskach, Kościanie i Dziekance.

Była to dla Obrzyc rewolucyjna zmiana, ponieważ z braku pacjentów napływających z należącej teraz do II Rzeczpospolitej Wielkopolski, szpital przeznaczony dla co najmniej 700 pacjentów opustoszał a wiele pawilonów trzeba bylo zamknąć. Co prawda do szpitala skierowano chorych z powiatów: człuchowskiego, wałeckiego, noteckiego (fragmenty powiatów chodzeskiego, czarnkowskiego, wieleńskiego) i z Piły, wciąż było to jednak mało, jak na tak olbrzymią placówkę medyczną. Resztę pustych oddziałów przejęli urzędnicy Starostwa Krajowego z Poznania wraz z powiązanymi z urzędem zakładami ubezpieczeń.

Dodatkowo przyjęto tu wielu optantów (czyli osób, które wybrały obywatelstwo niemieckie), którzy wyprowadzili się z Wielkopolski wraz z rodzinami. Część z nich pozostała w Obrzycach na dłużej, zatrudniona w szpitalu jako personel.

Zakład Obłąkanych w Obrzycach stracił swój wyłącznie psychiatryczny charakter. Powstanie w 1922 r. Prowincji Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie (Grenzmark Posen-Wespreussen) zmieniło kształt i funkcje lecznicy. Tutejszy ogromny kompleks szpitalny był jedyną takich rozmiarów i o takim znaczeniu placówką medyczną prowincji Grenzmark. Potrzebą chwili stało się otwarcie nowych oddziałów szpitalnych: położniczego, niemowlęcego, ginekologicznego, dziecięcego, wewnętrznego, neurologicznego. Ponadto swoje miejsce znalazły tu dwa oddziały gruźlicze przeniesione z Poznania i Bydgoszczy oraz dom starców ze Wschowy.

Szpital zmienił nazwę z Prowincjonalnego Zakładu Obłąkanych w Obrzycach (Provinzial Irrenanstalt Obrawalde bei Meseritz) na Zakład Leczniczo-Opiekuńczy w Obrzycach ( Heil-und Pflegeanstalt Obrawalde bei Meseritz). Z bramy wjazdowej zdjęto herb Prowincji Poznańskiej i zastąpiono go herbem Marchii Granicznej.

W tym kształcie szpital funkcjonował bez większych zmian do 1938 roku, kiedy to decyzją władz III Rzeszy Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie została rozwiązana. Lecznica w Obrzycach została przyporządkowana Prowincji Pomorze i na powrót stała się jednoimienną placówką psychiatryczną.

© 2025 Katarzyna Sztuba-Frąckowiak. Wszystkie prawa zastrzeżone.

Post powstał bez użycia AI.

Fot. Herb Grenzmark: internet. Pocztówka: zbiory D. Brożka, Mapa Grenzmark: historycy.org.