Szpital Psychiatryczny w Obrzycach koło Międzyrzecza liczy sobie już 121 lat. Przez te lata przechodził niezwykłe koleje losu, tak jak niezwykla jest data jego otwarcia- 2 listopada, czyli Dzień Zaduszny.
Szpital został wybudowany w czasach tak zwanej belle époque, wieku rozwoju gospodarczego, naukowego i śmiałych reform społecznych. Oddano go do użytku w 1904 roku, jako czwarty Zakład Obłąkanych w Prowincji Poznańskiej, będącej częścią Cesarstwa Niemieckiego. U swojego zarania ta nowoczesna placówka lecznicza podlegała władzom samorządowym w Poznaniu i była z nim żywotnie związana.
W czasie I wojny światowej w latach 1914-1918 obrzycki Zakład Obłąkanych został doświadczony poborem lekarzy i pielęgniarzy do wojska, z których wielu poległo na polu chwały i nigdy już nie wróciło do swoich pacjentów. Wraz z klęskami Niemców na froncie do Zakładu Obłąkanych zawitał głód i brak środków leczniczych z powodu złego zaopatrzenia. Jakby tego było mało w 1918 roku żniwo śmierci na szpitalnych oddziałach zebrała grypa hiszpanka.
Po zakończeniu I wojny światowej w Poznaniu wybuchło powstanie wielkopolskie, którego walki toczyły się na obszarze Wielkopolski w latach 1918-1919. W ich wyniku cztery siostrzane placówki psychiatryczne Prowincji Poznańskiej uległy rozdzieleniu. 3 zakłady obłąkanych w Owińskach, Kościanie i Dziekance wraz z większością dawnej „Provinz Posen” przypadły Polakom. Zakład Obłąkanych w Obrzycach, leżący w powiecie międzyrzeckim na zachodnich rubieżach Wielkopolski, nie został włączony do państwa polskiego. Pozostał w Cesarstwie Niemieckim, które w 1918 r. przekształciło się w Republikę Weimarską.
W 1922 r. skrawki dawnej Prowincji Poznańskiej i Prus Zachodnich przekształciły się w „Grenzmark Posen-Westpreussen” (Marchię Graniczną Poznań-Prusy Zachodnie).
Także szpital w Obrzycach uległ w dwudziestoleciu międzywojennym znaczącej przemianie. Zmienił nazwę z „Irrenanstalt” (Zakład Obłąkanych) na „Heil-und Pflegeanstalt” (Zakład Leczniczo-Opiekuńczy) i stał się jedynym tak znaczących rozmiarów kompleksem szpitalnym na pograniczu. W jego struktury włączono nie tylko oddziały psychiatryczne, ale i 2 przeniesione z Wielkopolski oddziały gruźlicze, oddział ginekologiczny, dziecięcy, wewnętrzny, instytut radiologii, sanatorium dla dzieci z gruźlicą i dom starców ze Wschowy. Znalazło tu też swoją tymczasową siedzibę ewakuowane z Poznania Starostwo Krajowe, zarządzane przez starostę Ernsta von Heykinga. W Sali Reprezentacyjnej w budynku administracji w Obrzycach odbywały się posiedzenia Landtagu (Sejmu Prowincjonalnego). Szpital co prawda podlegał administracji ulokowanej w stolicy prowincji Pile, ale dzięki obecności instytucji samorządowych w Obrzycach Międzyrzecz stał się drugą stolicą Marchii Granicznej.
W 1928 r. urzędy samorządowe wraz z nowym starostą Johannem Casparim przeniesiono do nowego budynku Landeshaus w Pile, co przyczyniło się do zmniejszenia prestiżu powiatowego miasta między Obrą a Paklicą.
W spokojną działalność zakładu leczniczego zgrzyt wprowadziło dojście partii narodowych socjalistów do władzy w 1933 roku. Założenia głoszonej przez narodowych socjalistów „Rassenhygiene” (Higieny Rasowej) mocno wpłynęły na indoktrynację pracującego w szpitalu personelu. Pracownicy medyczni i urzędnicy zostali w 1937 r. zobowiązani do złożenia przysięgi na wierność Wodzowi Trzeciej Rzeszy. Pielęgniarki nakładniano do wstąpienia do Ligi Nazistowskich Kobiet (NS-Frauenschaft), gdzie poddawano je intensywnej indoktrynacji w dziedzinie eugeniki i eutanazji.
W 1938 r. została rozwiązana Marchia Graniczna i znowu oznaczało to dla obrzyckiego szpitala duże zmiany. Zakład Leczniczo-Opiekuńczy w Obrzycach został włączony w ramy administracyjne Pomorza i od tej chwili podlegał strukturom partyjnym „Gau” (Okręgu) w Szczecinie. Zwierzchnikiem tego okręgu z tytułem „Gauleiter” (Kierownik Okręgu) był Franz Schwede, który planował likwidację nieuleczalnie chorych pacjentów i zamianę szpitali psychiatrycznych na wojskowe lazarety. Z jego inicjatywy szpital wielospecjalistyczny w Obrzycach zamieniono na jednoimienny szpital psychiatryczny.
Po wybuchu II wojny światowej w 1939 r. i podbiciu Polski pozbyto się z lecznicy obrzyckiej nieuleczalnie chorych pacjentów, których transportami wysłano na śmierć do Kraju Warty. Kierowanie szpitalem Gauleiter Schwede powierzyl fanatycznemu naziście- Walterowi Grabowskiemu. Od 1942 r. zaczęły do „Obrawalde” przybywać transporty pacjentów psychiatrycznych z ośrodków leczniczych centralnych i zachodnich landów III Rzeszy. Lekarze psychiatrzy z Obrzyc selekcjonowali pacjentów na zdolnych i niezdolnych do pracy. Niezdolnych do pracy personel mordował za pomocą rozpuszczonych leków nasennych i zastrzyków z morfiny i skopolaminy. Ci zdolni do pracy byli wykorzystywani do niewolniczej pracy w folwarkach szpitalnych, budowie dróg, melioracji i przemyśle. Ciała pomordowanych pacjentów chowano na przyszpitalnym cmentarzu lub wywożono do krematorium we Frankfurcie nad Odrą. Rozpoczętą latem 1944 r. budowę komory gazowej i krematorium w kostnicy szpitalnej przerwało wkroczenie Armii Czerwonej. 29 stycznia 1945 r. opuszczony przez personel Szpital w Obrzycach, został zajęty przez oddziały gwardyjskie I Frontu Białoruskiego.
Przez pierwsze półrocze 1945 r. w Obrzycach miała swoją siedzibę radziecka komendantura wojenna. 2 oddziały szpitalne zamieniono na lazarety, 4 oddano na potrzeby pacjentów a pozostałe służyły jednostce radzieckiej jako koszary.
Rosjanie już po wkroczeniu zorientowali się, że szpital w Obrzycach był miejscem zagłady dla niemal 18.000 ofiar różnej narodowości i zręcznie wykorzystali to w swojej propagandzie wojennej.
Czerwonoarmiści w pełni korzystali też z żywności produkowanej przez 2 szpitalne folwarki, oddając zarządzanie nimi w niemieckie ręce i nie dopuszczając Polaków z Międzyrzecza to korzystania z ich zasobów. Na przełomie lipca i sierpniu 1945 r. po konferencji poczdamskiej oddziały radzieckie ostatecznie opuściły teren szpitala, przekazując placówkę w polskie ręce.
Szpital Psychiatryczny w Obrzycach został na powrót przejęty przez administrację województwa poznańskiego i po 25 latach połączył się ze swoimi siostrzanymi instytucjami w Owińskach, Kościanie i Dziekance, tym razem już w wolnej Polsce.
Od 80 lat szpital jest nieprzerwanie w polskich rękach i obecnie nosi nazwę Samodzielny Publiczny Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Międzyrzeczu-Obrzycach.
Post powstał bez użycia AI.
© 2025 Katarzyna Sztuba-Frąckowiak. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Więcej na temat historii szpitala w książkach:
1. K. Sztuba-Frąckowiak, Od Obrawalde do Obrzyc 1904-2024. Historie prawdziwe, Międzyrzecz 2024
2. K. Sztuba-Frąckowiak, Szpital Psychiatryczny w Obrzycach 1904-1945. Cienie z przeszłości, Międzyrzecz 2025.
Fot. Zbiory Martina Meißnera
